Chrīstiānī

Haec epistula, quam nunc lēctūrus es, clārissima est omnium quās Plīnius umquam scrīpsit — et gravissima. Nam in hāc epistulā prīmum in tōtā litterātūrā Rōmānā hominēs illī dēscrībuntur, quī tum “superstitiō nova” vocābantur et posteā tōtum imperium mūtāvērunt: CHRĪSTIĀNĪ. Plīnius eōs in Bīthȳniā invēnit — multōs; et quid facere dēbēret, nesciēbat. Ergō — mōre suō — imperātōrem cōnsuluit: “Sollemne est mihi, domine, omnia dē quibus dubitō ad tē referre. Quis enim potest melius vel cūnctātiōnem meam regere vel ignōrantiam īnstruere?” Quid est sollemnis? Sollemne est quod semper eōdem modō fit, mōs fīxus: mōs meus est — inquit — dubia ad tē referre. Quid est cūnctātiō? Cūnctātiō est mora dubitantis, tarditās eius quī nōn audet agere. Et cōnfitētur: “Cognitiōnibus dē Chrīstiānīs interfuī numquam: ideō nesciō quid et quātenus aut pūnīrī soleat aut quaerī.” Quid est cognitiō hōc locō? Cognitiō est quaestiō iūdiciālis, iūdicium: numquam adfuī cum Chrīstiānī iūdicārentur. Tria eum turbant — audī quam iūriste cōgitet: “Nec mediocriter haesitāvī: sitne aliquod discrīmen aetātum...” (Quid est haesitāre? Haesitāre est dubitāre, incertum stāre.) Prīmum: num puerī sīcut adultī pūniendī? Secundum: “dētur paenitentiae venia, an eī quī omnīnō Chrīstiānus fuit dēsīsse nōn prōsit” — sī quis dēsiit esse Chrīstiānus, num veniam meret? Tertium — et hoc profundissimum est: “nōmen ipsum, sī flāgitiīs careat, an flāgitia cohaerentia nōminī pūniantur?” Utrum NŌMEN ipsum crīmen est (Chrīstiānum ESSE) — an sōlum scelera, sī quis scelera commīsit? Sī nōmen sine flāgitiīs pūnītur — homō nōn ob facta sed ob id quod EST pūnītur. Tenē hanc quaestiōnem, lēctor: post duo mīlia annōrum adhūc dē eā disputāmus.

sollemnis -e mōre fīxō fierī solitus
cūnctātiō -ōnis (f) mora dubitantis
cognitiō -ōnis (f) quaestiō iūdiciālis
haesitō -āre dubitō, incertus stō