Quid Est Epistula?

Salvē, lēctor! Novum iter incipimus — sed sine armīs, sine legiōnibus, sine bellō. Vir quī hunc librum scrīpsit nōn imperātor erat, sed epistulārum scrīptor. Quid est epistula? Epistula est littera missa: verba quae ūnus homō scrībit et ad alterum hominem mittit. Tū nōn ades: ego tibi epistulam mittō — et verba mea trāns terrās et maria ad tē veniunt! Nōmen virī: Gāius Plīnius Caecilius Secundus — quem hodiē “Plīnium Minōrem” vocāmus, id est Plīnium parvum: nam avunculus eius, Plīnius Maior, quoque clārus erat. Quid est avunculus? Avunculus est frāter mātris. Plīnius noster post Caesarem centum quīnquāgintā ferē annōs vīxit, temporibus imperātōrum Rōmānōrum. Nōn bella narrat, sed vītam ipsam: cēnās et amīcōs, vīllās et hortōs, uxōrem suam, servōs suōs, phantasmata (ita — phantasmata!), delphīnum mīrum, montem ārdentem, imperātōrem ipsum. Omnia haec in epistulīs suīs scrīpsit — et epistulae mānsērunt, ubi imperia periērunt. Duo mīlia annōrum trānsiērunt: nōs eās adhūc legimus.

• epistula -ae (f) littera missa
• scrīptor -ōris (m) quī scrībit
• avunculus -ī (m) frāter mātris
• phantasma -atis (n) imāgō mortuī, umbra

Omnis epistula Rōmāna eōdem modō incipit. Ecce prīma līnea:

centerC. PLĪNIUS SEPTICIŌ SUŌ S.center

Quid significant haec verba? Lēge mēcum, ā sinistrā: C. Plīnius — ipse scrīptor, Gāius Plīnius: Rōmānī nōmen suum prīmō locō pōnunt, nōn ultimō! Deinde Septiciō — hic est amīcus quī epistulam accipit: “Septiciō” significat “ad Septicium.” Deinde suō — id est: amīcō suō, cārō suō; hōc parvō verbō Plīnius dīcit: “tū meus es.” Postrēmō littera ūna: S. Haec littera est tōtum verbum: salūtem — nam plēna fōrmula est “salūtem dīcit”: Plīnius Septiciō suō salūtem dīcit! Quid est salūtem dīcere? Salūtem dīcere est “salvē!” dīcere: salūs est vīta bona et incolumis. Et quōmodo fīnītur omnis epistula? Ūnō verbō, semper eōdem: Valē. Quid est “valē”? Valē est imperātīvus verbī “valēre”: valēre est sānum et fortem esse. Ergō “valē” significat: “sīs sānus! sīs fortis!” Rōmānus amīcum et salūte accipit et salūte dīmittit: inter “salūtem” et “valē” omnia iacent quae dīcere vult. Tenē hanc fōrmulam, lēctor — nam vīgintī et amplius epistulās vērās in hōc librō legēs, et omnēs sīc incipient, omnēs sīc fīnientur.

• salūtem dīcere “salvē!” dīcere
• salūs -ūtis (f) vīta bona et incolumis
• valeō -ēre sānus et fortis sum
• imperātīvus -ī (m) fōrma iubendī

Quōmodo Rōmānus epistulam scrībit? Nōn computātrō, nōn pennā — sed stilō et tabellīs. Quid est stilus? Stilus est parvum īnstrūmentum scrībendī, ex ferrō aut osse factum: ūna pars acūta est, altera plāna. Quid sunt tabellae? Tabellae sunt parvae tabulae ligneae, cērā opertae. Quid est cēra? Cēra est māteria mollis quam apēs faciunt. In cērā mollī stilus acūtus litterās facile scrībit; sī errāvistī — verte stilum! — pars plāna cēram aequat, et error periit. (Utinam omnēs errōrēs tam facile perīrent.) Epistulam longiōrem aut pulchriōrem Rōmānī in chartā scrībunt, quae ex papȳrō Aegyptiā fit, atrāmentō et calamō. Epistula scrīpta plicātur, līnō ligātur, et signō clauditur: Plīnius ānulum suum in cēram premit — imāgō ānulī in cērā manet, et nēmō epistulam aperīre potest nisi is cui missa est! Tum epistulam portat tabellārius: servus quī currit, equitat, nāvigat — trāns Ītaliam diēbus paucīs, trāns imperium mēnsibus. Quid est tabellārius? Tabellārius est portitor epistulārum. Sīc verba Plīniī ad amīcōs ībant: cēra, charta, signum, viae Rōmānae — et iam ad tē eunt, quī ultimus omnium accipis.

• stilus -ī (m) īnstrūmentum scrībendī
• tabellae -ārum (f) tabulae cērā opertae
• cēra -ae (f) māteria mollis apium
• tabellārius -ī (m) portitor epistulārum

Iam parātus es prīmam epistulam vēram legere — et audī rem pulchram: prīma epistula tōtīus operis dē ipsīs epistulīs est! Amīcus Plīniī, Septicius Clārus nōmine, saepe eum hortātus erat: “Epistulās tuās, sī quās paulō cūrātius scrīpsistī, collige et pūblicā!” Quid est colligere? Colligere est multa in ūnum locum legere, congregāre. Quid est pūblicāre? Pūblicāre est populō dare, ut omnēs legant. Plīnius pāruit — et collēgit. Sed quōmodo? Nōn servātō temporis ōrdine — nōn enim historiam compōnēbat! — sed ut quaeque in manūs vēnerat: ut quaeque epistula in manūs vēnerat, ita in librum iit. Deinde iocātur: “Superest ut nec tē cōnsiliī nec mē obsequiī paeniteat.” Quid est “mē paenitet”? Mē paenitet est “doleō dē factō meō.” Obsequium autem est mōs pārendī: tū suāsistī (cōnsilium), ego pāruī (obsequium) — utinam neuter doleat! Et prōmittit: epistulās quae adhūc neglēctae iacent requīret; novās nōn supprimet. Tum: Valē. Tam breve! Sed in hāc parvā epistulā tōtus liber latet — et tōtus Plīnius: amīcō pāret, modestē iocātur, dē ōrdine nōn labōrat, et tamen omnia cōnsultō facit. Nunc lege ipsam — tōtam, integram, sīcut Septicius eam accēpit ante duo mīlia annōrum. Prīma epistula tua Latīna tē exspectat.

• colligō -ere multa in ūnum congregō
• pūblicō -āre populō dō, ēmittō
• mē paenitet doleō dē factō meō
• obsequium -ī (n) mōs pārendī

Ecce epistula ipsa — integra, verbum prō verbō (Epistulae I.1):

C. PLĪNIUS SEPTICIŌ SUŌ S.

Frequenter hortātus es, ut epistulās, sī quās paulō cūrātius scrīpsissem, colligerem pūblicāremque. Collēgī nōn servātō temporis ōrdine — neque enim historiam compōnēbam —, sed ut quaeque in manūs vēnerat. Superest ut nec tē cōnsiliī nec mē paeniteat obsequiī. Ita enim fīet, ut eās quae adhūc neglēctae iacent requīram et sī quās addiderō nōn supprimam. Valē.

• frequenter saepe
• cūrātius maiōre cūrā
• requīrō -ere iterum quaerō
• supprimō -ere retineō, cēlō