Antiochīa Relicta

Hiems trānsierat, et quod per tot mēnsēs parātum erat, ūnā tesserā mōtum est. Iūliānus enim — iam quater cōnsul, quod post Diocletiānum nēmō prīvātō collēgā gesserat — prīmō vēre, immō ante vēr adultum, per omnēs numerōs mīlitārēs “expedītiōnālem tesseram” mīsit: signum illud castrēnse quō ūnō iussū tot legiōnēs quot hībernīs per Syriam iacēbant simul surrēxērunt, convolāvērunt, Euphrātēn trānsiērunt. Tanta celeritās erat cōnsiliī tam diū occultātī. Ipse autem, Antiochīā ēgressūrus, urbī quae eum tōtā hieme rīserat ultimum respōnsum dedit — nōn librō iam, sed hominibus: nam Alexandrum quendam Hēliopolītēn, virum turbulentum et saevum, iūrī Syriacō praefēcit, apertē dīcēns nōn illum tālem honōrem meruisse, sed “Antiochēnsibus avārīs et contumēliōsīs huius modī iūdicem convenīre.” Amāra vōx — et, quod gravius est, ultima. Audī enim quōmodo Ammiānus discessum ipsum nārret; et nōtā, veterāne, quantā arte historicus noster in ūnā sententiā et īram hominis et manum fātī ostendat:

• tessera -ae (f) signum mīlitāre iussa ferēns
• hīberna -ōrum (n) castra hiemis
• convolō -āre celeriter ūnā currō
• turbulentus -a -um tumultūs plēnus
• contumēliōsus -a -um verbīs iniūriōsus

Lege iterum, lentē. Multitūdō prōmiscua — omnis generis turba, eadem quae barbam eius rīserat — extrā portās eum dēdūcit, iam blanda, “itum fēlīcem reditumque glōriōsum” exoptāns, ōrāns ut posteā “plācābilis esset et lēnior.” Sed īra eius, ex conpellātiōnibus et probrīs — ex convīciīs illīs quae in Mīsopōgōne numerāvit — nōndum ēmollīta erat: respondit asperius, sē eōs posteā nōn vīsūrum esse. Sīc dīxit contemptor; audī nunc fātum. Nam Ammiānus statim addit quid Iūliānus cōnsiliī habuerit: cōnfectō bellō — “cōnsummātō prōcīnctū” — sē per conpendiāriam viam Tarsum Ciliciae reversūrum, ibique hiemātūrum; atque etiam ad Memorium praesidem scrīpserat, ut in eā urbe “cūncta ūsuī congrua” parārentur. Et tum historicus noster, nūllō verbō ēlevātō, sententiam pōnit quā tōtum volūmen in complexū tenētur: “et hoc haut diū posteā contigit” — nam “corpus eius illūc relātum” est. Corpus. Vēnit Tarsum, ut disposuerat — sed nōn vīvus. Antiochēnsēs rēctē audīvērunt: posteā eum nōn vīdērunt. Intellegisne iam quōmodo hōc volūmine nārrābitur? Ammiānus fīnem scit, et nōs eum scīre sinit: nōn ut speret lēctor, sed ut videat. Ūmbra fīnis super omnia quae sequuntur iacēbit — et sub eā umbrā virum vidēbimus clārius quam umquam in sōle.

• blandus -a -um dulcia dīcēns
• contemptor -ōris (m) quī dēspicit
• hiemō -āre hiemem agō
• complexus -ūs (m) amplexus; hīc: summa
• ēlevātus -a -um īnflātus, tumidus

Ūnam rem grammaticam hōc locō discere oportet, quia tōtīus sententiae vīs in eā latet. “Disposuisse enim āiēbat... reversūrum” — ōrātiō oblīqua est: āiēbat sē disposuisse, sē reversūrum esse. Quod homō dīcit, in accūsātīvō cum īnfīnītīvō pendet — adhūc incertum, adhūc in ōre dīcentis. Sed “corpus relātum est, sepultum est” — indicātīvus, factum nūdum. Vidē artem: cōnsilium hominis in ōrātiōne oblīquā natat; fātum in indicātīvō stat. Sīc Ammiānus grammaticā ipsā docet quid valeat vōtum hūmānum contrā rem. Et ūnum verbum tenerrimum nē praetereās: sepultus est “ut ipse mandārat” — exsequiīs humilibus, pompā parvā. Etiam mortuus computātor noster mēnsūram servāvit.

• pendeō -ēre suspēnsus sum
• natō -āre in aquā feror; hīc: incertus sum
• vōtum -ī (n) id quod optātur
• mēnsūra -ae (f) modus rēctus

Tertium Nōnās Mārtiās — diē quīntō mēnsis Mārtiī, caelō iam aprīcante — profectus est, et Hierapolim solitīs itineribus vēnit. Ibi prīmum sanguis viam aspersit: cum enim portās urbis intrāret, porticus sinistra subitō lāpsa quīnquāgintā mīlitēs subter tendentēs tignōrum tegulārumque pondere oppressit, plūrimōsque vulnerāvit. Nēmō tum interpretātus est; nōs iam interpretārī possumus. Inde tamen nihil morātus — nam celeritās et sēcrētum cōnsilia eius erant: “fāmā dē sē nūllā praeversā,” nē nūntius quidem ipsō prior, in Mesopotamiam signa mōvit, ut imprōvīsus Assyriōs occupāret. Euphrāte ponte nāvālī trānsmissō, cum exercitū et Scythārum auxiliīs vēnit ad Batnās, mūnicipium Osdroēnae — ibique, ut Ammiānus dīcit, “inlaetābile portentum” eum offendit. Quāle portentum, et quot alia iam ante vīderat quae audīre nōluerat — proximum capitulum dīcet. Via in Persidem aperta est; ōmina in eā ut mīliāria stant.

• aprīcō -āre sōle calefaciō
• porticus -ūs (f) ambulātiō columnīs tēcta
• tignum -ī (n) trabs, lignum tēctī
• praevertō -ere, -versus ante veniō
• mīliārium -ī (n) lapis viae mēnsūram mōnstrāns