Annus Novus

Lutētia! In fīne priōris volūminis hoc nōmen tibi prōmīsimus — et ecce, prōmissum solvimus: Lutētiae sumus, in īnsulā illā Sēquanae flūminis, quam Iūliānus tam valdē amābat. Annus novus incipit, trecentēsimus ūndēsexāgēsimus post Chrīstum nātum (359): tertia iam hiems ex quō iuvenis noster in Galliam vēnit. Sed quantum omnia mūtāta sunt! Tunc prōvinciam perditam timēns intrābat; nunc “contextīs successibus clārus” — victōriīs quasi in ūnam catēnam nexīs illūstris — apud Parisiōs hībernābat. Gallia, quae ārdēbat, quiēta est; Rhēnus, quī contemnēbātur, timētur; barbarī, quī urbēs dēlēbant, frūmentum Rōmānīs vehunt.

• prōmissum solvō quod prōmīsī, faciō
• ex quō ex eō tempore quō
• contexō -ere, -textus in ūnum nectō
• illūstris -e clārus, īnsignis
• hībernō -āre hiemem agō

Quid autem imperātor bonus hieme facit, cum arma quiēscant? Ammiānus respondet: “sequestrātīs interim sollicitūdinibus bellicīs” — id est: cūrīs bellī interim sēpositīs, quasi in dēpositum datīs — Iūliānus “haud minōre cūrā” fortūnās prōvinciārum administrābat. Vidē formam sententiae, veterāne: duo verba prīma in ablātīvō cāsū stant, et tōta rēs ūnō quasi ictū pōnitur: sequestrātīs sollicitūdinibus — “cūrīs sēpositīs.” Hanc fōrmam “ablātīvum absolūtum” vocāmus; Ammiānus eā saepissimē ūtitur, et tū in hōc volūmine eam totiēns vidēbis ut amīca fīat. Quattuor rēs Iūliānus dīligenter observābat: nē quem tribūtōrum sarcina praegravāret; nē potentēs aliēna praesūmerent; nē eī in mediō versārentur, quōrum patrimōnia pūblicīs clādibus crēscēbant; nē quis iūdicum ab aequitāte impūne dēviāret. Quater “nē” audīvistī — quater timor malī, quater cūra bonī.

• sequestrō -āre sēpōnō, in dēpositum dō
• administrō -āre cūrō, gerō
• sarcina -ae (f) onus quod portātur
• praegravō -āre nimis premō
• patrimōnium -ī (n) bona ā patre relicta
• dēviō -āre dē viā discēdō

Inter haec quattuor postrēmum maximē cūrābat: iūdicēs et aequitātem. Neque aliīs tantum mandābat: ubi causa magna erat vel persōna magna, ipse iūrgia dirimēbat — ipse in tribūnālī sedēbat! Et quālis iūdex erat? Ammiānus verbīs magnificīs respondet: erat “indēclīnābilis iūstōrum iniūstōrumque distinctor” — quī inter iūsta et iniūsta ita distinguit ut nūllā vī, nūllā grātiā, nūllō metū dēclīnārī possit. Memoriā tenēs, opīnor, quōmodo aula Cōnstantiī iūdicābat: sēcrētō, per susurrōs, per Paulum illum Catēnam — ubi accūsārī idem erat quod perīre. Iūliānus contrārium facit: iānuae apertae, populus admissus, lūx. Et licet multa eius iūdicia laudanda sint, Ammiānus ipse dīcit “ūnum tamen sufficiet pōnī” — ūnum exemplum prō multīs stābit. Ecce ars historicī, quam iam nōvistī: nōn omnia nārrāre, sed id ēligere quod tōtum hominem mōnstrat. Quod exemplum ēlēgit? Fābulam iūdiciī ūnīus — quam nunc ipsīs verbīs eius legēs.

• iūrgium -ī (n) līs, contrōversia
• dirimō -ere dīiūdicō, fīniō
• indēclīnābilis -e quī flectī nōn potest
• distinctor -ōris (m) quī inter rēs distinguit
• susurrus -ī (m) vōx quiētissima
• licet (+ subi.) quamquam

Rēs ita sē habēbat. Numerius, quī paulō ante Galliam Narbōnēnsem rēxerat, fūrtī accūsābātur: pecūniam pūblicam, ut aiēbant accūsātōrēs, in suum ūsum verterat. Iūliānus causam “prō tribūnālī” audiēbat — nōn in cubiculō clausō, sed palam, “admissīs volentibus”: quīcumque intrāre volēbat, intrāre poterat. Prō Numeriō stābat īnfitiātiō sōla: omnia negābat, nec ūllō documentō convincī poterat. Contrā eum surrēxit Delphidius, ōrātor Galliārum ācerrimus — sed documenta nōn habēbat, et inopiā eōrum percitus, immō īrā ipsā ārdēns, ad Caesarem sē vertit et exclāmāvit. Quid exclāmāverit, et quid Iūliānus extemporālī respōnsō reddiderit — ecce:

• fūrtum -ī (n) crīmen fūris
• accūsātor -ōris (m) quī crīmen obicit
• īnfitiātiō -ōnis (f) omnium negātiō
• convincō -ere documentīs vincō
• inopia -ae (f) nūlla cōpia, egestās
• extemporālis -e sine praeparātiōne factus

Pōne tibi ante oculōs scaenam: basilica plēna, ōrātor īrātus, iuvenis Caesar in tribūnālī. “Ecquis” — hoc verbum novum est, sed facile: “num quis?” “estne ūllus?” Delphidius ergō clāmat: “num quis umquam nocēns esse poterit, sī negāre sufficiet?” Id est: sī reō satis est dīcere “nōn fēcī” — nēmō umquam damnābitur! Et Iūliānus, “prūdenter mōtus,” eōdem tēlō respondet, sed conversō: “num quis innocēns esse poterit, sī accūsāsse sufficiet?” Id est: sī accūsātōrī satis est dīcere “fēcistī” — nēmō umquam absolvētur! Vidē artem respōnsī, veterāne: eadem fōrma, eadem verba paene omnia — nocēns/innocēns, negāre/accūsāsse — sed sententia in contrārium versa, ut speculum imāginem vertit. Et vidē etiam grammaticam: bis condiciō cum futūrīs temporibus (“poterit... sufficiet”), quasi lēx in omne tempus futūrum valitūra. Rēctē sēnsistī: nōn dē Numeriō sōlō agitur. Iūliānus regulam dīcit quae adhūc hodiē in iūre vīvit: reus innocēns habētur dōnec probētur nocēns. Delphidius nihil respondit — quid enim respondērī potest? Et Numerius, nūllō documentō convictus, absolūtus est.

• reus -ī (m) quī accūsātur
• damnō -āre nocentem prōnūntiō
• absolvō -ere, -solūtus innocentem prōnūntiō
• speculum -ī (n) in quō imāginem vidēs
• regula -ae (f) norma, lēx generālis

Nōlī tamen putāre, lēctor, hanc pācem ōtium fuisse. Pāx Iūliānī operōsa erat: dum aliī hiemant, ille numerābat, scrībēbat, prōvidēbat. Sciēbat enim pācem in Galliā rem novam et teneram esse — quasi glaciem prīmam, quae pondus nōndum ferre potest. Trāns Rhēnum rēgēs dēvictī sedēbant, quōrum fidem — memoriā tenēs — metus frēnābat, nōn amor. Quid faceret imperātor prūdēns? Castella dīruta reficere, rīpam mūnīre, et rēgēs illōs ipsōs ad opus vocāre cōnstituit: nam annō priōre pactī erant sē māteriās et frūmentum datūrōs esse. Prōmīserant... sed prōmissa barbarōrum quantī sint, ex priōre volūmine scīs. Utrum pacta servātūrī essent an rūptūrī, proximum capitulum tibi nārrābit — et cum eō, quārtum trānsitum Rhēnī.

• operōsus -a -um plēnus labōris
• ōtium -ī (n) tempus sine labōre
• prōvideō -ēre ante videō, praeparō
• tener -era -erum mollis, nōndum firmus
• paciscor -ī, pactus foedus faciō
• quantī sint quam multum valeant