Arma Virumque

Arma virumque canō — arma et virum canō. Sīc incipit māximum carmen linguae Latīnae. Duo verba prīma tōtam fābulam continent: ARMA — id est bella, pugnās, ferrum; et VIRUM — ūnum hominem, herōem nostrum. Quid est herōs? Herōs est vir fortis fābulārum antīquārum, māior quam cēterī hominēs, sed tamen homō — nōn deus. Et quis est hic vir? Audī rem mīram: poēta nōmen eius nōn statim dīcit! Per multōs versūs vir sine nōmine manet — “quī prīmus ab ōrīs Trōiae vēnit” — ille quī prīmus ex ōrīs Trōiae vēnit. Quid est ōra? Ōra est lītus, margō terrae ad mare. Trōia autem — hoc nōmen iam nōvistī, lēctor, aut mox nōscēs: urbs magna et dīves in Asiā, quam Graecī decem annōs oppugnāvērunt et tandem dolō cēpērunt et flammīs dēlēvērunt. Dē equō illō ligneō posteā audiēmus — ō, multa audiēmus! Vir noster ergō Trōiānus est: patria eius periit, domus ārsit, et ipse — profugus. Quid est profugus? Profugus est quī ē patriā pulsus est, quī fugere coāctus est nec iam domum habet. Sed hic profugus nōn sine cōnsiliō errat: FĀTŌ profugus est — fātō, nōn cāsū! Fātum eum dūcit: nam deī eī novam patriam prōmīsērunt — ĪTALIAM. Illūc nāvigat, illūc tendit per omnia maria, ut ibi novam urbem condat. Quid est condere? Condere est urbem novam fundāre, prīmum lapidem pōnere. Et ex illā urbe — post multa saecula — RŌMA nāscētur: “altae moenia Rōmae.” Quid sunt moenia? Moenia sunt mūrī urbis, alta saxa quae cīvēs dēfendunt. Ecce igitur summa carminis: vir patriam āmīsit — vir novam patriam quaerit — et in fīne viae eius: Rōma.

• herōs -ōis (m) vir fortis fābulārum
• ōra -ae (f) lītus, margō terrae
• profugus -a -um ē patriā pulsus
• condō -ere urbem novam fundō

Sed via longa erit — et crūdēlis. Poēta statim dīcit quanta vir noster passūrus sit: “multum ille et terrīs iactātus et altō... multa quoque et bellō passus.” Quid est iactāre? Iactāre est hūc illūc violenter mittere: mare nāvem iactat, fortūna hominem. Vir noster et terrīs iactātus est et altō — “altum” enim poētae mare profundum significat — et multa etiam in bellō passus est. Quid est patī? Patī est mala ferre, dolōrem sustinēre: quī patitur, nōn agit sed accipit. Tot labōrēs — et cūr? Poēta ipse quaerit, et quaestiō eius per tōtum carmen sonat: “Tantaene animīs caelestibus īrae?” — tantae-ne sunt īrae in animīs caelestibus? Quid est caelestis? Caelestis est quī in caelō habitat: deus, dea. Potestne tanta īra in pectore deae esse? Nam ūna dea virum nostrum ōdit — et hoc odium est mōtor tōtīus fābulae. Quid est odium? Odium est contrārium amōris: quī ōdit, malum alterī vult. Quae dea? IŪNŌ — rēgīna deōrum, uxor Iovis ipsīus, Sāturnia (id est: fīlia Sāturnī). Cūr autem rēgīna caelī ūnum profugum tam ferōciter persequitur? Trēs causae sunt — audī.

• iactō -āre hūc illūc violenter mittō
• patior -ī mala ferō, sustineō
• caelestis -e in caelō habitāns
• odium -ī (n) contrārium amōris

Causa prīma: KARTHĀGŌ. Urbs antīqua fuit — sīc poēta narrat — quam colōnī Tyriī tenuērunt: Karthāgō, contrā Ītaliam sita, dīves opum, asperrima studiīs bellī. Hanc urbem Iūnō magis omnibus terrīs amāvit — plūs etiam quam Samum, īnsulam suam! Hīc arma eius erant, hīc currus eius. Et dea hoc spērābat: Karthāgō rēgnum omnium gentium erit — sī Fāta sinant. Quid est sinere? Sinere est permittere, nōn prohibēre. SED — Fāta nōn sinēbant. Nam Iūnō iam audīverat prōgeniem quandam ā sanguine Trōiānō dūcī, quae ōlim arcēs Tyriās verteret: populum lātē rēgem bellōque superbum, quī Libyae excidiō ventūrus esset. Quid est excidium? Excidium est ruīna tōtālis, mors urbis. Intellegisne, lēctor? Illa prōgeniēs — Rōma est! Rōmānī ōlim Karthāginem dēlēbunt (et rē vērā dēlēvērunt — sed ea historia alterīus librī est). Iūnō ergō futūra timet. Causa secunda: iniūria vetus. IŪDICIUM PARIDIS — nam Paris, pāstor Trōiānus, iūdex quondam fuit inter trēs deās: quae pulcherrima esset? Et nōn Iūnōnem ēlēgit sed Venerem! “Sprētae iniūria fōrmae” — quid est spernere? Spernere est contemnere, reicere quasi rem vīlem: Iūnō sē sprētam sentit, et fōrmam suam. Dea numquam oblīvīscitur: memor est. Quid est memor? Memor est quī nōn oblīvīscitur, quī rem in animō servat. Causa tertia: genus ipsum invīsum, et raptus Ganymēdis — puer Trōiānus quem Iuppiter in caelum rapuit et honōrāvit. Satis causārum! Hīs accēnsa, Iūnō Trōiānōs — reliquiās Danaum atque immītis Achillī, id est: eōs quī Graecōs et Achillem effūgerant — longē ā Latiō arcēbat. Quid est arcēre? Arcēre est prohibēre, procul tenēre. Et sīc per multōs annōs errābant, āctī Fātīs, maria omnia circum. Et poēta claudit gravissimō versū: “Tantae mōlis erat Rōmānam condere gentem!” Quid est mōlēs? Mōlēs est massa ingēns, pondus immēnsum — et hōc locō: labor immēnsus. Tantī labōris erat gentem Rōmānam condere. Hunc versum tenē: omnia quae legēs — tempestātēs, amōrēs, bella, mortēs — sub hōc ūnō versū iacent. Tū iūdicā in fīne librī: eratne tantī?

• spernō -ere contemnō, reiciō
• memor -oris quī nōn oblīvīscitur
• arceō -ēre prohibeō, procul teneō
• mōlēs -is (f) massa ingēns, labor immēnsus

Aenēidos I.1–33 — prooemium integrum. Signa metrī in prīmō versū vīdistī; nunc ipse lege — et, sī audēs, cantā: