Niobē

Carmen perpetuum — sīc poēta prōmīsit, sīc nōs tibi prōmīsimus: pergit. Salvē iterum, lēctor: VOLŪMEN ALTERUM intrāvistī. Duās rēs sōlās ex fīne Volūminis Priōris memorā: Arachnēn, fīliam īnfectōris, quae deam arte aequāvit et nunc arānea in tēlā suā pendet; et fāmam tēlae ruptae, quae per oppida Lȳdiae ad aurēs fēminae cuiusdam rēgiae pervēnit — quae fābulam audīvit, et nihil didicit. Cētera haec fābula ipsa docēbit. Audī, quōmodo incipiat:

Tōta Lȳdia FREMIT — fremere est sonāre ut mare tempestāte aut turba īrāta — et rūmor factī per oppida Phrygiae it et magnum orbem sermōnibus occupat: rūmor fāma est, quae per ōra hominum currit. Fēmina in arāneam mūtāta! Omnēs dē eā loquuntur. Inter omnēs autem ūna erat, quae Arachnēn nōn ex fāmā tantum nōverat, sed oculīs suīs vīderat:

NIOBĒ eam ante thalamōs suōs cognōverat — thalamus cubiculum coniugum est: “ante thalamōs” ergō est “ante nūptiās” — cum virgō adhūc Maeoniam Sipylumque colēbat: terram Lȳdiam et montem eius. Vīcīnae fuerant: puella rēgia et fīlia īnfectōris. Nec tamen poenā populāris suae admonita est — populāris est quī ex eōdem populō est, cīvis — ut caelitibus cēderet verbīsque minōribus ūterētur: caelitēs dī sunt, quī caelum incolunt. Audīvit — et nihil didicit. Immō hoc ūnum fortasse didicit, quod falsissimum erat: “ego nōn sum Arachnē. Illa ARTE gloriābātur — rē parvā, operā manuum. Mea glōria māior est, mea glōria tūta est.” Quae glōria? Audī — et numerā.

• rūmor -ōris (m) fāma quae per ōra hominum it
• thalamus -ī (m) cubiculum coniugum
• populāris -is (m/f) quī ex eōdem populō est
• caelitēs -um (m pl) dī, quī caelum incolunt

Multa Niobae animōs dabant — animōs dare est superbiam augēre. Marītus eius AMPHĪŌN erat, rēx Thēbārum — Thēbās nōvistī: urbem Cadmī, patriam Actaeonis! — artifex quālem terra alterum nōn habuit: nam fidibus eius — fidēs nervī lyrae sunt, ipsa lyra: nervum in arcū iam nōvistī; īdem verbum utrumque significat! — mūrī Thēbārum surrēxērunt: saxa enim, sonō dulcī tracta, sponte in mūrum ībant! Genus quoque utrīusque altissimum erat. Pater Niobēs TANTALUS erat — cui sōlī mortālium licuit mēnsās deōrum tangere: convīva deōrum fuit! Dē hōc Tantalō alia fābula alia nārrat: quid in illīs mēnsīs fēcerit, et ubi nunc sit, et quam poenam in aeternum pendat... sed tacē, fābula: Niobē patre suō gloriātur, et mox eam ipsam loquentem audiēmus. Māter eius soror Plēiadum erat; avus Atlās, quī axem caelī umerīs fert; alter avus Iuppiter ipse. Adde potentiam magnī rēgnī: potentia vīs est eius quī imperat. Sed omnia haec — coniunx, genus, rēgnum, opēs — quamvīs placērent, nōn sīc placuērunt ut id ūnum, quod māximē suum vocābat: PRŌGENIĒS sua. Prōgeniēs līberī sunt, fīliī fīliaeque. Septem fīliōs habēbat, septem fīliās: SEPTEM ET SEPTEM. Quattuordecim. Memorā numerum, lēctor: tōta haec fābula ē numerīs cōnstat. Et audī nunc versūs, quibus trīstiōrēs in tōtō carmine paucī sunt:

Fēlīcissima mātrum omnium DICTA ESSET — ab aliīs, ab omnibus! — sī sibi ipsa fēlīcissima vīsa nōn esset. (“Foret” idem est quod “esset”: forma antīqua, quam poētae amant.) Intellege bene, quid poēta dīcat: fēlīcitās eius VĒRA erat — nēmō negābat! Sed fēlīcitās, quae sē ipsa spectat et numerat et iactat, iam cadere incipit. Alia rēs est fēlīcem esse; alia, fēlīcem sē dīcere.

• fidēs -ium (f pl) nervī lyrae, lyra ipsa
• potentia -ae (f) vīs eius quī imperat
• prōgeniēs -ēī (f) līberī, fīliī fīliaeque
• convīva -ae (m) quī ad mēnsam alterīus est

Nam fīlia Tīresiae — meministī Tīresiān, vātem caecum Thēbānum, quī fātum Narcissī praedīxit? — MANTŌ nōmine, et ipsa ventūrī praescia — praescius est quī ante scit, antequam rēs fīat — dīvīnō mōtū concitāta per mediās viās urbis cucurrit et clāmāvit:

“Ismēnides!” — sīc fēminae Thēbānae vocantur, ā flūmine Ismēnō, quod praeter urbem fluit — “īte frequentēs, et date LĀTŌNAE Lātōnigenīsque duōbus — Lātōnae, et duōbus quōs Lātōna genuit: Apollinī et Diānae! — tūra cum prece piā, laurōque crīnem innectite: ŌRE MEŌ LĀTŌNA IUBET.” Quid est tūs? Tūs grānum est odōrātum arboris peregrīnae: in flammā sacrā pōnitur, et fūmus dulcis ad caelum ascendit — sīc hominēs deōs honōrant. Et laurum agnōscis, lēctor: DAPHNĒ est! arbor illa, in quam puella fugiēns mūtāta est — quam Thēbānae nunc crīnibus innectunt: crīnis capillus est; innectere est circumligāre, implicāre. Pārētur: omnēs Thēbaides tempora frondibus ōrnant — tempora! partēs capitis super aurēs: iam scīs, ex tertiā fābulā — et tūra sanctīs flammīs dant, et verba precantia. Rīte omnia, piē omnia: urbs tōta ōrat.

• praescius -a -um quī ante scit quam rēs fīat
• tūs tūris (n) grānum odōrātum quod flammīs sacrīs datur
• crīnis -is (m) capillus
• innectō -ere circumligō, implicō

Ecce venit — magnā comitum turbā celeberrima — NIOBĒ, vestibus Phrygiīs aurō intextīs mīrābilis (intexere iam intellegis: aurum IN veste textum erat!) et — audī poētam rīdentem et flentem simul — quantum īra sinit, fōrmōsa. Pulchra erat — quantum īra sinēbat! Mōvit capillōs per utrumque umerum fūsōs, cōnstitit alta, oculōs superbōs circumtulit. Et fēcit, quod nēmō adhūc in hōc carmine fēcerat: rem sacram ipsam, in mediō, interrūpit — precēs, tūra, flammās.

• [width=0.75]images_between/icon_turibulum_white.png
• tūs in tūribulō

“Quis furor est” — furor mēns est sine ratiōne, quasi tempestās animī — “deōs AUDĪTŌS praepōnere deīs VĪSĪS?” Intellegisne, quid dīcat? “Lātōnam numquam vīdistis — dē eā tantum AUDĪVISTIS. Mē autem cotīdiē VIDĒTIS. Cūr igitur illa per ārās colitur, meum nūmen adhūc sine tūre est?” Sē ipsam deam facit: nūmen suum vocat, tūs sibi poscit! Deinde genus suum ēnumerat — ēnumerāre est ūnum post aliud memorāre: “Mihi Tantalus auctor generis — cui sōlī mortālium licuit mēnsās superōrum tangere! Genetrīx mea soror Plēiadum; maximus Atlās avus meus — avus pater patris aut mātris est — quī axem aetherium umerīs fert; Iuppiter alter avus — et socer quoque: socer pater coniugis est. Mē gentēs Phrygiae metuunt; rēgia Cadmī sub dominā mē est; moenia, fidibus marītī meī facta, ā mē virōque meō reguntur. In quamcumque partem domūs oculōs vertō, immēnsae opēs spectantur. Accēdit faciēs digna deā. HŪC ADICE NĀTĀS SEPTEM ET TOTIDEM IUVENĒS — et mox generōs nurūsque!” Gener marītus fīliae est; nurum iam nōvistī, ex fābulā Arachnēs. “Quaerite nunc, habeatne superbia nostra causam!”

• furor -ōris (m) mēns sine ratiōne
• ēnumerō -āre ūnum post aliud memorō
• avus -ī (m) pater patris aut mātris
• socer -ī (m) pater coniugis

SUPERBIA NOSTRA: ipsa verbum dīcit! Sē superbam vocat — et superbiae suae CAUSAM esse putat: quasi superbia, quae causam habet, superbia nōn sit. Deinde Lātōnam ipsam aggreditur: “et audētis illam mihi praeferre? Titānida, fīliam Coeī — nesciō cuius! — cui māxima quondam terra sedem exiguam parītūrae negāvit!” Et vēra nārrat, lēctor — hoc pessimum est: Lātōna enim, cum duōs līberōs Iovis in ventre ferret, ā Iūnōne īrātā per tōtum orbem ācta est: nec caelum nec humus nec aquae eam recēpērunt — EXSUL MUNDĪ erat: exsul est quī extrā patriam vīvere cōgitur; haec nōn extrā patriam — extrā mundum! Dōnec parva īnsula DĒLOS, quae tum ipsa in undīs errābat nec locō stābat, misericordiā mōta dīxit: “hospita tū terrīs errās, ego in undīs” — “tū in terrīs peregrīna es, ego in aquīs: parēs sumus” — et locum īnstabilem dedit. Ibi Lātōna duōrum parēns facta est. Et nunc audī Niobēn numerantem: “uterī pars haec est septima nostrī!” — “duo līberī tuī septima pars sunt meōrum: quattuordecim contrā duōs!” Māter mātrem numerīs mētītur, quasi opēs mercātor. Et sequuntur verba fātālia — verba, quibus perīculōsiōra homō numquam dīxit:

• exsul -ulis (m/f) quī extrā patriam vīvere cōgitur
• hospita -ae (f) fēmina peregrīna, hospes
• īnstabilis -e quī locō nōn stat
• mētior -īrī magnitūdinem reī quaerō

SUM FĒLĪX: QUIS ENIM NEGET HOC? Fēlīxque MANĒBŌ: hoc quoque quis dubitet? Interrogat — et respōnsum nōn exspectat: tam certa est. Nēmō vērō negābat, lēctor: fēlīx ERAT. Sed stā hīc et tremē: TŪTAM MĒ CŌPIA FĒCIT — cōpia multitūdō est, magnus numerus: “multitūdō līberōrum meōrum mē tūtam fēcit.” MĀIOR SUM QUAM CUI POSSIT FORTŪNA NOCĒRE: “māior sum, quam ut Fortūna mihi nocēre possit — nimis magna sum Fortūnae!” Et: “multa licet ēripiat — multō PLŪRA relinquet. Excessērunt metum mea bona: tot sunt, ut timēre iam nōn possim! Fingite” — fingere hīc est animō pōnere: “pōnite animō!” — “dēmī mihi aliquid dē populō nātōrum meōrum posse: dēmptīs tamen multīs, numquam ad DUŌRUM numerum redigar — ad turbam Lātōnae! Quae turba quantum distat ab ORBĀ?” Orbus est quī līberōs suōs āmīsit — nam parentēs sepelīre trīste est, sed nātūrae; līberōs sepelīre contrā nātūram. Hoc verbum memoriā tenē, lēctor: ORBA. In fīne fābulae id iterum audiēs — ūnō in versū cum omnibus, quōs Niobē numerāvit.

• cōpia -ae (f) multitūdō, magnus numerus
• dēmō -ere dēmpsī auferō, subtrahō
• orbus -a -um quī līberōs suōs āmīsit
• īnfectus -a -um quod perfectum nōn est

Et tum rem sacram ipsam solvit: “ĪTE — satis prō rē sacrī est! — laurumque capillīs PŌNITE!” Dēpōnunt laurum Thēbānae; sacra ĪNFECTA relinquunt: īnfectum est quod nōn perfectum est — rītus in mediō ruptus, precēs dīmidiae, tūra in flammīs sōla moriuntur. Et fēminae — hoc pulcherrimum est — quod sōlum adhūc licet, faciunt: TACITŌ MURMURE nūmen venerantur. Murmur vōx parva et obscūra est, quae vix audītur. Vōce clārā deam colere iam nōn licet: rēgīna vetuit. Sed cor colentis nēmō vetāre potest — nē rēgīna quidem.

Indignāta est dea. In summō vertice CYNTHĪ — Cynthus mōns est Dēlī, illīus ipsīus īnsulae, quae eam ōlim errantem recēpit — cum geminā prōle locūta est: gemina prōlēs duo līberī sunt simul nātī, Apollō et Diāna. “Ēn ego, vestra parēns, vōbīs animōsa creātīs — quae vōs peperisse superbiō! — et nūllī deārum nisi Iūnōnī cessūra: AN DEA SIM, DUBITOR! Perque omnia saecula ab ārīs, quae semper cultae sunt, arceor — arcēre est prohibēre, exclūdere — nisi vōs succurritis: succurrere est auxiliō venīre. Nec hic dolor sōlus est: TANTALIS convīcia factō terribilī adiēcit” — convīcium verbum est malum, quod in aliquem clāmātur; et audī, quōmodo dea eam vocet: nōn nōmine suō, sed nōmine patris: Tantalis, “fīlia Tantalī!” — “et vōs nātīs suīs postpōnere ausa est, et mē — QUOD IN IPSAM RECCIDAT! — orbam dīxit, et linguam scelerātam paternam exhibuit.” Quod in ipsam recidat: “utinam illud verbum in caput eius ipsīus cadat!” Terribilis precātiō — et iam audīta. Plūra adiectūra erat Lātōna, precēs querellāsque. Fīlius mātrem interrūpit:

“dēsine!” Phoebus ait “poenae mora longa querella est!”

DĒSINE: POENAE MORA LONGA QUERELLA EST. Querella vōx querentis est, sonus dolōris. Intellege verba terribilia fīliī: “māter, dēsine querī — querella tua poenam MORĀTUR. Dum tū loqueris, illī vīvunt.” Dīxit idem Phoebē — Diāna: nōmen eius alterum iam ex fābulā Actaeonis nōvistī. Et celerī lāpsū per āera, nūbibus tēctī, arcem Cadmēidam contigērunt: Thēbās. Duo arcūs suprā urbem in nūbe pendent — arcum Diānae iam vīdistī, in fonte Gargaphiē; arcum Apollinis iam vīdistī, in serpente Pȳthōne. Numquam ambōs simul.

• convīcium -ī (n) verbum malum in aliquem clāmātum
• arceō -ēre prohibeō, exclūdō
• succurrō -ere auxiliō veniō
• querella -ae (f) vōx querentis, sonus dolōris

Plānus erat lātēque patēns prope moenia campus, adsiduīs equīs pulsātus, ubi turba rotārum dūraque ungula glaebās mollīverat: glaeba massa terrae est; ungula pēs dūrus equī. Ibi pars dē septem fīliīs Amphīonis fortēs equōs cōnscendit: lūdunt iuvenēs, nesciī caelī. Prīmus ISMĒNUS — quī mātrī suae SARCINA QUONDAM PRĪMA fuerat: sarcina onus est quod portātur; prīmus in ventre mātris, prīmus in numerō eius, prīmus nunc in aliā rē:

Dum cursūs quadripedis — quattuor pedum animal: equus! — in orbem certum flectit et ōra spūmantia coercet — spūma alba est in ōre equī currentis — subitō “EI MIHI!” conclāmat: et tēla in mediō pectore fīxa gerit. Cavē, lēctor: TĒLA hīc nōn tēla textōris sunt, quās in fābulā Arachnēs vīdistī! Tēlum enim — verbum alterum, cavē! — id est quod mittitur: sagitta, hasta — tēla igitur sagittae sunt. Duo verba, duo mundī: fēmina texit, vir occīdit. Frēna ex manū moriente remittuntur — frēna lōra sunt, quibus equus regitur — et iuvenis in latus ā dextrō armō paulātim dēfluit: armus umerus equī est. Paulātim: lentē, quasi somnō cēdēns. Nēmō sagittam volāre vīdit; nēmō arcum. SIPYLUS proximus — nōmen montis Lȳdiī gerit, apud quem māter eius puella fuerat: memorā et hoc nōmen; mōns ipse in fīne fābulae manet — sonitum pharetrae per ināne audit (pharetram nōvistī: domus sagittārum!) et frēna dat, fugit: ut rēctor nāvis, quī nūbem imbris praesciam vidēns omnia vēla pendentia dēdūcit, nē qua aura levis effugiat. Frūstrā: tēlum, quod effugere nēmō potest, fugientem cōnsequitur; summā cervīce tremēns sagitta haesit, et nūdum ferrum dē gutture exstābat — guttur meministī, ex fīne Arachnēs: pars collī quā spīrāmus. Prōnus per crūra equī currentis iubāsque volvitur — iuba crīnēs equī sunt in cervīce — et tellūrem calidō sanguine foedat: foedāre est turpe facere, maculāre. Duo iacent.

• sarcina -ae (f) onus quod portātur
• frēna -ōrum (n pl) lōra quibus equus regitur
• armus -ī (m) umerus equī
• iuba -ae (f) crīnēs equī in cervīce

PHAEDIMUS deinde et TANTALUS — hērēs avītī nōminis: hērēs est quī nōmen bonaque mortuī accipit; avītum nōmen nōmen avī est: alter Tantalus! nōmen convīvae deōrum puer innocēns gerēbat — labōre solitō perfectō ad opus palaestrae trānsierant: palaestra locus est, ubi iuvenēs nūdī luctantur. Et iam pectora pectoribus artō nexū contulerant — nexus vinculum est, complexus: luctantēs enim iūnctī quasi ūnum corpus sunt. Ūna sagitta, SĪCUT IŪNCTĪ ERANT, utrumque trāiēcit. Audī nunc quater idem verbum — poēta ipse tibi numerat:

Ingemuērunt SIMUL. SIMUL membra dolōre incurvāta solō posuērunt. SIMUL iacentēs suprēma lūmina versārunt — lūmina hīc oculī sunt: ultimum adspexērunt. Animam SIMUL exhālāvērunt: exhālāre est spīritum ēmittere. Quater “simul”: quī iūnctī vīxērunt, iūnctī periērunt — nē mors quidem eōs sēparāvit. Quattuor iacent. Quīntus ALPHĒNŌR videt, pectora laniāta pulsāns advolat, ut gelidōs artūs frātrum complexibus adlevet — frātrēs mortuōs amplectī volēbat! — et IN PIŌ OFFICIŌ cadit: dum officium pium facit, moritur. Delius enim — Delius est Apollō, ā Dēlō īnsulā! — praecordia eius intima fātiferō ferrō rūpit: praecordia interiōra pectoris sunt, sēdēs vītae; fātifer est quī fātum, id est mortem, fert. Sextus DAMASICHTHŌN duplicī vulnere cadit: percussus est, quā crūs incipit; dum tēlum manū trahere temptat, altera sagitta per iugulum ācta est — iugulum īma pars collī est, inter guttur et pectus — quam sanguis ipse expulit et longē in āera iēcit. Ūnus restat.

• palaestra -ae (f) locus ubi iuvenēs luctantur
• nexus -ūs (m) vinculum, complexus
• exhālō -āre spīritum ēmittō
• praecordia -ōrum (n pl) interiōra pectoris, sēdēs vītae

Ultimus ĪLIONEUS bracchia ad caelum sustulerat — nōn prōfectūra precandō: quae precandō nihil prōfutūra erant; prōficere est efficere, prōdesse — et “dī” dīxerat “ō commūniter omnēs, parcite!” — IGNĀRUS nōn omnēs esse rogandōs: nesciēbat enim nōn omnēs deōs rogandōs esse, sed duōs tantum — et hōs iam nōn audīre. Et nunc audī rem, quā nūlla in hāc fābulā trīstior est: MŌTUS ERAT arcitenēns — arcitenēns est quī arcum tenet: Apollō ipse! Deus puerum ōrantem audīvit, et cor deī mōtum est — sed tēlum iam REVOCĀBILE nōn fuit: revocābile est quod revocārī potest; sagitta iam in āere erat. Minimō tamen vulnere occidit ille: nōn altē percussō corde. Deus, quantum potuit, pepercit — sagittae suae iam nōn potuit. Meministīne, quid in fābulā Arachnēs dīxerimus? Dī rogārī amant; superbī rogāre nesciunt. Ecce puer, quī rogāre scīvit — et sērō rogāvit: nōn suā culpā, sed mātris. Septem iacent.

• ignārus -a -um quī nescit
• arcitenēns -entis (m) quī arcum tenet: Apollō
• revocābilis -e quod revocārī potest
• fātifer -era -erum quī fātum, id est mortem, fert

Fāma malī, dolor populī, lacrimae suōrum mātrem tam subitae ruīnae certam fēcērunt — ruīna cāsus est magnus, quasi domūs cadentis. Et nōtā, quid prīmum sēnserit: MĪRANTEM potuisse — mīrāta est deōs id potuisse! — ĪRĀSCENTEMque, quod ausī essent superī, quod tantum iūris habērent. Nōn dolet prīmum: mīrātur, et īrāscitur. Superbia ante lacrimās venit. Pater autem AMPHĪŌN — ūnus versus dē eō sufficit, nec plūra dolor tantus patitur: ferrō per pectus adāctō fīnierat moriēns pariter cum lūce dolōrem — ferrum sibi per pectus ēgit: fīnem dolōrī morte fēcit, et cum lūce pariter dolor dēsiit. Fidēs Thēbārum tacent. Quī mūrōs urbis cantū aedificāvit, intrā mūrōs suōs mortuus iacet.

• [width=0.75]images_between/icon_lyra_white.png
• lyra Amphīonis

heu! quantum haec Niobē Niobē distābat ab illā!

Heu! quantum HAEC Niobē ab ILLĀ Niobē distābat! — ab illā, quae modo populum ab ārīs Lātōnae submōverat et mediam tulerat gressūs resupīna per urbem, invidiōsa suīs — gressūs ferre est superbē īre; resupīna: caput retrō flexum, ut superbōrum est; invidiōsa suīs: cui suī ipsīus cīvēs invidēbant! At nunc — miseranda VEL HOSTĪ: etiam hostis, sī eam vidēret, miserārētur. Corporibus gelidīs fīliōrum incumbit et — nōtā hoc, lēctor — ŌRDINE NŪLLŌ oscula suprēma per omnēs dispēnsat: quae omnia semper numerāvit, iam sine ōrdine, sine numerō ōsculātur. Tum bracchia līventia ad caelum tollēns — līvēns est quasi caeruleum ex ictū: nam pectora pulsandō bracchia foedāverat — clāmat: “PĀSCERE, crūdēlis, nostrō, Lātōna, dolōre — pāscere!” Pāscī dolōre alicuius: quasi dolor cibus sit! “satiāque lūctū meō pectora tua! Per septem fūnera efferor” — fūnus mors est et pompa mortuī; efferrī est mortuus ē domō portārī: illa VĪVA sē efferrī dīcit, septiēns, cum singulīs fīliīs — “exsultā victrīxque inimīca triumphā!” Et tum — super septem corpora fīliōrum stāns — numerāre iterum incipit:

CŪR AUTEM VICTRĪX? MISERAE MIHI PLŪRA SUPERSUNT QUAM TIBI FĒLĪCĪ: POST TOT QUOQUE FŪNERA VINCŌ! Etiam nunc numerat: “septem mihi manent — tibi duo: vincō!” Sed audī, quid ipsa nesciēns cōnfessa sit: MISERAE mihi — quam tibi FĒLĪCĪ. Sē miseram vocat, Lātōnam fēlīcem: vēritās ē dolōre ērūpit, dum superbia numerāre pergit. Dīxerat — et sonuit contentō nervus ab arcū! Nervum meministī: līnea fortis quā arcus flectitur — iam ā fābulā Daphnēs. Quī sonus omnēs, quī aderant, conterruit — praeter Niobēn ūnam: ILLA MALŌ EST AUDĀX. Malum ipsum eam audācem fēcit: quae tantum āmīsit, quid iam timeat?

• fūnus -eris (n) mors, pompa mortuī
• efferō -ferre mortuum ē domō portō
• līvēns -entis quasi caeruleus ex ictū
• dispēnsō -āre singulīs distribuō

Stābant sorōrēs septem, vestibus ātrīs, dēmissō crīne, ante torōs frātrum — torus lectus est; hīc: lectus fūnebris, in quō mortuī iacent, dum plōrantur. Ē quibus ūna, dum tēlum haerēns ē vīsceribus frātris trahit, moribunda super frātrem collāpsa est — moribundus est iam moriēns — ōre ōrī frātris impositō. Altera, dum mātrem miseram cōnsōlārī cōnātur — cōnsōlārī est dolentem verbīs levāre — subitō in mediā vōce tacuit, et vulnere caecō duplicāta est: vulnus caecum est quod nōn vidētur — nam sagittās hās nēmō vīdit umquam. Haec frūstrā fugiēns collābitur; illa super sorōrem moritur; haec latet — latēre nōn servat; illam trepidāre vidērēs. Sex lētō datae sunt — lētum mors est, verbum poētārum — sex sorōrēs, dīversīs vulneribus. ULTIMA restābat: ūna ex quattuordecim, minima nātū omnium. Et māter — spectā eam nunc postrēmum agentem, lēctor — tōtō corpore super eam sē iēcit, tōtā veste eam tēxit, in gremiō abscondidit: gremium sinus est sedentis, inter pectus et genua — ubi īnfantēs sedēre solent. Ubi haec ipsa ōlim sēderat. Et nunc — nunc dēmum — Niobē rogāre discit:

“ŪNAM minimamque relinque! Dē multīs MINIMAM poscō — et ŪNAM!” Audīsne, lēctor? Quae quattuordecim iactāvit, iam ūnam rogat — et minimam. Quae deae tūs negāvit, iam ipsa precātur. Rogat — tandem rogat! — DUMQUE ROGAT, PRŌ QUĀ ROGAT, OCCIDIT. Dum precātur, ea ipsa, prō quā precātur, moritur: in gremiō mātris, sub veste mātris, inter manūs mātris. Sex verba — numerā ipse: dumque rogat, prō quā rogat, occidit — sex verba crūdēliōra poēta noster numquam scrīpsit. Quattuordecim erant. Septem mānserant. Ūna restābat. Nunc — nihil.

• torus -ī (m) lectus; hīc: lectus fūnebris
• moribundus -a -um iam moriēns
• lētum -ī (n) mors — verbum poētārum
• gremium -ī (n) sinus sedentis, inter pectus et genua

ORBA resēdit. Illud verbum, quod ipsa in Lātōnam iēcit — “quae turba quantum distat ab orbā?” — nunc eam ipsam dēscrībit, ūnō versū cum omnibus, quōs amāvit: orba resēdit exanimēs inter nātōs nātāsque virumque — exanimis est sine animā, mortuus. Cōnsēdit inter quattuordecim līberōs mortuōs et marītum mortuum: quīndecim corpora — sōla vīva. Et vīva esse dēsinit. Nōn moritur, lēctor: DĒSINIT. Spectā ultimam mūtātiōnem — nam hanc nōn deus facit, ut Daphnēs, ut Actaeonis, ut Arachnēs mūtātiōnēs: DOLOR ipse facit. Dēriguit malīs: rigida facta est malīs suīs. Prīmum, quae extrā sunt: capillōs nūlla aura movet — sedet, et ventus in capillīs nihil agit, quasi in capillīs statuae. In vultū color est SINE SANGUINE: pallor, quālem vīvī nōn habent. Lūmina in maestīs genīs immōta stant — genae partēs vultūs sunt sub oculīs, quae rīdentibus surgunt, flentibus madent. NIHIL EST IN IMĀGINE VĪVUM: iam nōn fēmina est — imāgō fēminae. Deinde, quae intrā sunt: lingua ipsa cum dūrō palātō congelat — palātum summa pars ōris intus est, quam linguā tangere potes; congelāre est frīgore dūrum fierī — et vēnae dēsistunt movērī posse: vēnae viae sanguinis sunt in corpore; sanguis stat. Cervīx flectī nōn potest — cervīx pars corporis est inter caput et tergum — bracchia mōtūs reddere nōn possunt, pēs īre nōn potest; intrā quoque VĪSCERA SAXUM EST: vīscera interiōra corporis sunt: cor et quidquid intus vīvit. Saxum forīs, saxum intus. Māter tōta lapis est.

• exanimis -e sine animā, mortuus
• palātum -ī (n) summa pars ōris intus
• vēna -ae (f) via sanguinis in corpore
• vīscera -um (n pl) interiōra corporis

Et tamen — duo verba nunc audiēs, quibus nihil in quīndecim librīs Metamorphōseōn clārius est: FLET TAMEN. Omnia in eā saxum facta sunt — praeter lacrimās. Et turbine validī ventī circumdata — turbō ventus est, quī in orbem versātur et sēcum rapit — in patriam rapta est: in Lȳdiam, unde vēnerat; ubi virgō Arachnēn cognōverat; ad montem SIPYLUM — agnōscisne nōmen? Fīliī secundī nōmen erat. Ibi, fīxa in cacūmine montis — cacūmen summum montis est — līquitur: liquēscere numquam dēsinit, ut nix vēre. Et — Ovidius ipse loquitur, quasi digitō mōnstrāns:

et lacrimās etiam nunc marmora mānant.

ETIAM NUNC. Marmora — marmor lapis candidus est, pretiōsus, ex quō statuae fīunt — etiam nunc lacrimās mānant: mānāre est stillāre, fluere ut liquor. Et hīc poēta nōn fingit, lēctor: in monte Sipylō vērē est faciēs saxī, quae fōrmam fēminae maerentis habet, et aqua perpetua per eam dēstillat — viātōrēs eam antīquī vidēbant, et hodiēque vidērī potest. Ī ad montem: vidēbis mātrem flentem. Post duo mīlia annōrum māter adhūc flet.

Nunc pōne duās fēminās iūxtā, quibus Volūmen Prius clauditur et Alterum aperītur. ARACHNĒ arte peccāvit et vēritāte: deam prōvocāvit, crīmina deōrum texuit. NIOBĒ nūllam artem habuit, nēminem prōvocāvit, nihil fēcit nisi duo: AMĀVIT et NUMERĀVIT. Estne crīmen, līberōs suōs amāre? Nōn est: omnēs mātrēs amant. Estne crīmen, fēlīcem sē scīre? Vix. Quid ergō peccāvit? Hoc fortasse: quod amōrem suum numerāvit, et numerum deae obiēcit, et inter numerandum precēs aliēnās interrūpit. Fēlīcitās tacita diū vīvit; fēlīcitās, quae sē numerat, aliīs numeranda trāditur. Quattuordecim — septem — ūna — nihil: quae bona sua numerāvit, eī singula dēmpta sunt, dōnec is numerus fieret, quem Fortūna optimē nōvit: nihil. TŪ IŪDICĀ, lēctor: utra gravius peccāvit, Arachnē an Niobē? Et utra poena iūstior: pendēre et texere in aeternum — an stāre et flēre in aeternum? Et hoc tēcum fer, quōcumque ībis: māior sum quam cui possit Fortūna nocēre — potestne homō haec verba umquam tūtō dīcere?

Thēbīs autem tum vērō cūnctī manifestam nūminis īram timent, fēmina virque, et Lātōnam magis quam umquam colunt. Utque fit — sīc semper apud hominēs fit! — ā factō propiōre priōra renārrant: ā rē recentī ad rēs veterēs redeunt, et fābulae fābulās pariunt. Ūnus nārrat dē agricolīs Lyciīs, quī Lātōnam, aquam ōrantem, aquā prohibuērunt et RĀNAE factī sunt — rāna animal parvum est palūdis, quod etiam nunc sub aquā lītigat; alter dē satyrō MARSYĀ, quī tībiīs Phoebum prōvocāvit et pellem suam perdidit... sed satis poenārum est, satis lacrimārum! Carmen nostrum perpetuum est: nōn morātur in palūdibus Lyciae — salit trāns maria, in novum saeculum, ad novōs hominēs. Nam ecce: in Thessaliā NĀVIS aedificātur — prīma omnium nāvium, sī fāmae crēdis: ARGŌ nōmen eī est. Quīnquāgintā iuvenēs fortissimī tōtīus Graeciae eam cōnscendunt: petunt pellem ARIETIS AUREĪ — aurea lāna! dignum praemium post tot lānās fābulārum nostrārum — quae in ultimā terrā Colchōrum in arbore sacrā pendet, ā dracōne pervigilī custōdīta: dracō serpēns est ingēns; pervigil est quī numquam dormit. Dux eōrum IĀSŌN est, iuvenis pulcher audāxque. Sed fāta omnium — nāvis, pellis, herōum, ducis ipsīus — nōn in manū herōis erunt: in manū PUELLAE. Fīlia enim rēgis Colchōrum artēs scit, quālēs nōndum in hōc carmine vīdistī: carmina magica, herbās potentēs, quibus etiam senectūs pellī potest. MĒDĒA nōmen eī. Et cum prīmum Iāsonem vīderit, in pectore eius BELLUM incipiet — nōn ferrō gestum, sed intus: ratiō contrā amōrem. Et tum rem audiēs, quae numquam anteā in ūllō carmine ūllīus linguae facta est: puella SĒCUM loquētur, et nōs cōgitātiōnēs eius audiēmus — omnēs, dum in animō suō pugnat. Quasi Narcissus ad fontem — sed haec nōn faciem suam spectābit: ANIMUM suum. Velle et nōlle simul — quid sit, fābula proxima docēbit.

• rāna -ae (f) animal parvum palūdis
• tībia -ae (f) īnstrūmentum mūsicum, quod ōre īnflātur
• pervigil -ilis quī numquam dormit
• dracō -ōnis (m) serpēns ingēns

Metamorphōseōn VI.301–312 — mors ultimae fīliae, et māter in lapidem flentem mūtāta: ā precibus sērīs usque ad marmora, quae etiam nunc mānant. Ipsa verba Ovidiī: